Trước đây nhiều tin nhắn lừa đảo lộ ra ngay vì sai chính tả, câu cú lủng củng, xưng hô lộn xộn. Giờ mô hình ngôn ngữ giúp kẻ gian viết tiếng Việt trơn tru, đúng giọng một ngân hàng hay một phòng nhân sự, thậm chí gọi đúng tên bạn và tên công ty bạn. Dấu hiệu chính tả không còn đáng tin; cách nhận ra bây giờ là nhìn vào điều tin nhắn muốn bạn làm.
Hầu như mọi tin nhắn lừa đảo, viết khéo đến đâu, cuối cùng đều dẫn tới vài hành động: bấm một đường dẫn, cài một ứng dụng, đọc một mã, chuyển một khoản tiền, gửi ảnh giấy tờ. Văn hay đến mấy cũng không giấu được chỗ đó.
Vì sao dấu hiệu sai chính tả không còn đáng tin
Trong nhiều năm, lời khuyên phổ biến là để ý lỗi chính tả, dấu câu, cách xưng hô kỳ cục. Lời khuyên đó đúng vì nhiều tin nhắn lừa được viết vội, dịch máy, hoặc do người không rành tiếng Việt soạn. Lỗi trở thành một kiểu chữ ký.
Mô hình ngôn ngữ xoá chữ ký đó. Chỉ cần mô tả "viết tin nhắn của phòng nhân sự thông báo cập nhật thông tin lương", công cụ cho ra một đoạn văn chỉn chu, đúng giọng hành chính. Muốn nhiều biến thể để qua mặt bộ lọc tin rác, nó viết ra hàng trăm bản khác nhau trong chốc lát.
Các dịch vụ AI lớn có lớp chặn yêu cầu viết nội dung lừa đảo rõ ràng, nhưng một tin nhắn thông báo nghe hoàn toàn bình thường thì khó phân biệt với việc dùng chính đáng. Thêm nữa, có những mô hình không có lớp chặn nào được phát tán tự do.
Nghĩa là gánh nặng chuyển về phía người nhận: không thể trông vào cách viết để nhận ra, mà phải dựa vào thói quen kiểm tra. Đây không phải chuyện người nhận kém cảnh giác; ngay cả người làm công nghệ cũng khó phân biệt một tin nhắn giả viết tốt với tin thật.
Điều kẻ gian vẫn không giấu được
Đường dẫn lạ. Tin nhắn dù viết đẹp vẫn cần bạn bấm vào một địa chỉ; địa chỉ đó thường dài, lạ, hoặc nhái tên thật bằng một hai ký tự.
Yêu cầu cài ứng dụng ngoài kho chính thức. Cơ quan và ngân hàng thật không gửi tệp cài đặt qua tin nhắn hay nhóm chat.
Xin mã xác nhận. Mã gửi về điện thoại là chìa khoá; không đơn vị thật nào cần bạn đọc lại mã cho họ.
Giục gấp, doạ hậu quả. "Tài khoản sẽ bị khoá trong hai giờ", "hồ sơ sẽ bị huỷ"; áp lực thời gian để bạn không kịp hỏi ai.
Lợi ích quá đẹp. Việc nhẹ lương cao, trúng thưởng, hoàn tiền bất ngờ; càng hấp dẫn càng phải kiểm.
Đòi đóng phí trước. Phí hồ sơ, phí giữ chỗ, phí kích hoạt để nhận một khoản lớn hơn.
Kéo sang kênh khác. Mời vào nhóm chat riêng, chuyển sang ứng dụng nhắn tin khác, nơi không có người kiểm duyệt.
Thông tin "đúng mà không đủ". Biết tên bạn, tên công ty, nhưng không biết mã nhân viên, tên trưởng ca, những thứ chỉ người trong cuộc biết.
Người gửi không gọi lại được. Không có số tổng đài chính thức, hoặc số đưa ra chính là số của kẻ gian.
Yêu cầu giữ kín. "Chương trình nội bộ, đừng chia sẻ"; để bạn không hỏi đồng nghiệp.
Đòi ảnh giấy tờ và ảnh khuôn mặt. Ảnh căn cước kèm ảnh chân dung là nguyên liệu để mở tài khoản, vay tiền đứng tên bạn.
Tin nhắn biết tên bạn: thông tin bị gom từ đâu?
Một công nhân ở Bình Dương nhận tin nhắn gọi đúng tên, nhắc đúng tên công ty, báo "phòng nhân sự cần cập nhật tài khoản nhận lương trước ngày mười". Cảm giác đầu tiên là tin thật, vì người lạ sao biết những điều đó. Thật ra những mảnh thông tin này thường không khó gom.
Nguồn thứ nhất là chính mạng xã hội: trang cá nhân ghi nơi làm việc, ảnh chụp đồng phục, ảnh check-in ở cổng nhà máy, bình luận trong nhóm công nhân. Nguồn thứ hai là dữ liệu bị rò rỉ từ đâu đó, như danh sách khách hàng, đơn đăng ký, bị mua bán. Nguồn thứ ba là các nhóm chat đông người, nơi số điện thoại hiện ra cho mọi thành viên.
Điều AI thay đổi là khâu ghép. Trước đây gom thông tin rồi viết từng tin nhắn riêng tốn công, nên kẻ gian chỉ làm vậy với mục tiêu lớn. Giờ việc viết hàng loạt tin nhắn riêng cho từng người, mỗi tin nhắc đúng chi tiết của người đó, rẻ hơn nhiều. Lừa đảo "may đo" trước đây hiếm thì nay có thể phổ biến hơn.
Hệ quả cho người nhận: chi tiết đúng không phải bằng chứng tin nhắn thật. Một tin nhắn nhắc đúng tên công ty, đúng tên quản lý, vẫn có thể giả. Cái để kiểm là kênh: hỏi thẳng phòng nhân sự tại chỗ, gọi số tổng đài in trên thẻ ngân hàng, chứ không trả lời vào chính tin nhắn đó.
Những kịch bản tin nhắn hay gặp theo từng nhóm người
Công nhân, người lao động. Tin nhắn nhân danh phòng nhân sự, bảo hiểm, công đoàn, báo cập nhật tài khoản lương hoặc nhận hỗ trợ.
Người tìm việc. Việc nhẹ lương cao, làm nhiệm vụ online nhận hoa hồng, ban đầu trả tiền thật vài lần để tạo lòng tin.
Người lớn tuổi. Thông báo nhận trợ cấp, quà tri ân, bảo hiểm đáo hạn, cần cung cấp thông tin để nhận.
Học sinh, sinh viên. Quà tặng trò chơi, học bổng, việc làm thêm, hoặc tin nhắn nhân danh nhà trường về học phí.
Người bán hàng online. Khách giả đặt hàng rồi gửi đường dẫn "xác nhận thanh toán", hoặc báo đơn vị vận chuyển cần thu phí.
Người vừa mua hàng. Tin nhắn báo đơn hàng bị giữ, cần đóng phí hoặc cập nhật địa chỉ qua đường dẫn.
Chủ doanh nghiệp nhỏ. Thư nhân danh đối tác báo đổi số tài khoản nhận tiền, viết đúng văn phong của đối tác.
Người có người thân ở xa. Tin nhắn từ tài khoản mạng xã hội bị chiếm của người thân, mượn tiền gấp.
Người đang vay tiền. Lời mời vay nhanh không cần thế chấp, đòi phí hồ sơ trước, hoặc xin ảnh giấy tờ.
Người dùng ngân hàng nói chung. Báo tài khoản bất thường, sắp bị khoá, cần xác thực lại qua đường dẫn.
Người tham gia nhóm đầu tư. Nhóm chat đông người, nhiều tài khoản ảo khoe lãi, dẫn dụ nạp tiền vào nền tảng lạ.
Thói quen phòng vệ cho gia đình và nơi làm việc
Không bấm đường dẫn trong tin nhắn bất ngờ. Muốn kiểm tra tài khoản thì mở ứng dụng chính thức hoặc tự gõ địa chỉ quen.
Kiểm qua kênh thứ hai. Tin nhắn nhân danh công ty thì hỏi trực tiếp phòng nhân sự, tổ trưởng; nhân danh ngân hàng thì gọi số in trên thẻ.
Không đọc mã cho bất kỳ ai. Coi mã xác nhận như chìa khoá nhà, không đưa cho người gọi đến dù họ xưng là ai.
Chỉ cài ứng dụng từ kho chính thức. Và vẫn xem kỹ tên nhà phát triển; có ứng dụng giả mạo lọt vào cả kho chính thức.
Bật xác thực hai lớp. Cho tài khoản mạng xã hội, thư điện tử, ứng dụng ngân hàng.
Bớt thông tin công khai. Ẩn nơi làm việc, số điện thoại, ngày sinh trên trang cá nhân nếu không cần thiết.
Tạo nhóm hỏi nhanh trong tổ. Ở nhà máy, văn phòng, một nhóm nhỏ để chụp tin nhắn đáng ngờ hỏi nhau giúp phát hiện sớm khi cả loạt người cùng nhận một kiểu tin.
Phòng nhân sự thông báo kênh chính thức. Doanh nghiệp nên nói rõ với công nhân: công ty không bao giờ đổi tài khoản nhận lương qua tin nhắn.
Báo cáo tin nhắn lừa đảo. Dùng chức năng báo cáo tin rác trên điện thoại và kênh tiếp nhận của nhà mạng để chặn số cho người khác.
Dặn kỹ người lớn tuổi và học sinh. Hai nhóm này hay bị nhắm với kịch bản khác nhau: trúng thưởng, hỗ trợ chính sách cho người già; việc làm thêm, quà tặng trò chơi cho học sinh.
Lỡ bấm thì xử lý ngay. Đổi mật khẩu, gọi ngân hàng nếu có nhập thông tin tài khoản, gỡ ứng dụng lạ vừa cài, nhờ người rành kiểm tra máy.
Câu hỏi thường gặp
Tin nhắn có gọi đúng tên mình thì có đáng tin hơn không?
Không. Tên, nơi làm việc, số điện thoại có thể lấy từ mạng xã hội hoặc dữ liệu rò rỉ. Chi tiết đúng không phải bằng chứng; kênh liên hệ chính thức mới là bằng chứng.
Bộ lọc tin rác trên điện thoại có chặn được tin do AI viết không?
Chặn được một phần, chủ yếu dựa vào số gửi, đường dẫn và dấu hiệu hàng loạt. Tin nhắn viết khác nhau cho từng người khó bị lọc hơn, nên đừng coi việc tin nhắn lọt vào hộp thư chính là dấu hiệu nó an toàn.
Doanh nghiệp làm gì để công nhân không bị lừa nhân danh công ty?
Thông báo rõ kênh chính thức, cam kết không bao giờ yêu cầu đổi tài khoản lương hay cung cấp mã qua tin nhắn, và có một người để công nhân hỏi khi nghi ngờ. Nhắc lại vào những đợt trả lương, thưởng tết.
Email lừa đảo do AI viết có khác tin nhắn điện thoại không?
Cơ chế giống nhau: văn viết tốt hơn, cá nhân hoá hơn, nhưng vẫn cần bạn bấm đường dẫn, mở tệp đính kèm hoặc chuyển tiền. Với email, thêm việc kiểm địa chỉ người gửi thật sự, không chỉ tên hiển thị.
Có nên trả lời tin nhắn lừa đảo để trêu kẻ gian không?
Không nên. Trả lời cho kẻ gian biết số của bạn đang hoạt động, và bạn có thể vô tình để lộ thêm thông tin. Báo cáo và xoá là đủ.
