Kẻ gian có thể dùng một đoạn ghi âm giọng nói lấy từ video trên mạng xã hội hay từ một cuộc gọi trước đó để tạo ra giọng giả khá giống người thân của bạn, rồi gọi báo tin khẩn: con bị tai nạn, cháu bị giữ ở đồn, cần chuyển tiền ngay. Cách phòng chắc nhất không nằm ở tai nghe thính, mà ở một quy ước trong nhà: nhận tin khẩn xin tiền thì cúp máy, gọi lại số quen, hoặc hỏi một câu chỉ người nhà mới biết.
Kiểu lừa đóng vai người thân đã có từ lâu, trước cả khi có AI. Điểm mới là trước đây kẻ gian phải viện cớ "con bị cảm nên giọng khác", còn giờ giọng nghe giống hơn nhiều. Phần còn lại của kịch bản gần như không đổi, và đó chính là chỗ để nhận ra.
Bài này nói cơ chế ở mức đủ hiểu để phòng, không đi vào cách làm.
Giọng giả được tạo ra theo nguyên lý nào?
Mô hình tạo giọng nói học từ rất nhiều giọng người khác nhau để nắm quy luật chung: âm tiếng Việt phát ra thế nào, thanh điệu lên xuống ra sao, ngắt nghỉ ở đâu. Khi được đưa thêm một mẫu giọng của một người cụ thể, nó rút ra đặc trưng riêng của giọng đó, như âm sắc, độ trầm bổng, nhịp nói, rồi đọc bất kỳ câu nào theo những đặc trưng ấy.
Có thể hình dung như một người giỏi nhại giọng. Nghe ai đó nói một lúc, người nhại bắt được chất giọng và nói được câu mới mà người kia chưa từng nói. Máy làm việc tương tự nhưng nhanh hơn, và mẫu cần thiết ngày càng ngắn hơn khi công nghệ tiến bộ.
Giọng giả vẫn có giới hạn. Nó thường kém ở những chỗ rất riêng: cách một người hay đệm chữ, cười giữa câu, dùng từ địa phương, gọi bố mẹ bằng một tiếng riêng trong nhà. Cảm xúc cũng khó giả cho tự nhiên khi phải nói dài.
Kẻ gian biết điều đó nên thường che bằng bối cảnh: tiếng ồn, sóng chập chờn, giọng khóc, nói rất ngắn rồi đưa máy cho "bác sĩ", "người của công an", "bạn cùng phòng" nói tiếp. Vì vậy dựa vào tai để phân biệt thật giả là cách phòng yếu. Tai người dễ bị đánh lừa nhất đúng lúc đang hoảng.
Kịch bản hay gặp và những dấu hiệu đáng ngờ
Tin dữ bất ngờ. Tai nạn, cấp cứu, bị bắt giữ, bị đòi nợ; tin càng dữ, người nghe càng mất bình tĩnh.
Giục gấp từng phút. "Phải chuyển ngay trong mười phút", "không kịp đâu"; thời gian gấp là để bạn không kịp gọi kiểm tra.
Dặn giữ bí mật. "Đừng nói với bố", "đừng gọi cho ai"; người thân thật gặp nạn ít khi cấm bạn hỏi người nhà khác.
Số lạ hoặc lý do mượn máy. "Con mượn điện thoại của bạn", "máy con hết pin"; lý do này là để giải thích vì sao số không quen.
Tài khoản nhận tiền lạ. Tiền chuyển vào tài khoản đứng tên người khác, kèm một lý do nghe hợp lý.
Có người thứ ba nhận lời. Người xưng là bác sĩ, cán bộ, luật sư nhảy vào nói tiếp để giọng giả không phải nói lâu.
Né câu hỏi riêng. Hỏi chuyện chỉ trong nhà mới biết thì vòng vo, kêu sóng yếu, hoặc cúp máy.
Chọn lúc người thân khó liên lạc. Đúng lúc người được giả giọng đang đi làm ca, đang trên đường xa, đang ở nơi ít sóng.
Nhắm người lớn tuổi. Ông bà, bố mẹ ở nhà một mình, ít khi kiểm tra lại qua mạng.
Đòi mã xác nhận. Xin đọc mã gửi về điện thoại "để nhận tiền" là dấu hiệu lừa đảo gần như chắc chắn.
Cuộc gọi video ngắn, mờ. Có khi kẻ gian gọi video vài giây, hình mờ, rồi tắt và chuyển sang nhắn tin; đừng xem mấy giây đó là bằng chứng.
Quy ước gia đình: thứ mạnh hơn mọi phần mềm
Cách phòng đáng tin nhất không cần công nghệ. Cả nhà ngồi lại một buổi, thống nhất vài điều đơn giản, và nhắc lại cho ông bà, bố mẹ nhiều lần cho tới khi thành phản xạ. Một gia đình ở Hải Phòng có con đi làm xa, bố mẹ ở nhà, là kiểu gia đình nên làm việc này sớm.
Điều thứ nhất: nhận tin khẩn xin tiền qua điện thoại thì cúp máy, tự gọi lại vào số quen của người đó, hoặc gọi cho một người nhà khác đang ở gần. Kẻ gian sẽ phản đối việc cúp máy; chính sự phản đối đó là tín hiệu.
Điều thứ hai: đặt một câu hỏi riêng của gia đình. Không dùng ngày sinh hay tên trường, vì những thứ đó có thể tìm trên mạng. Nên là chuyện nhỏ chỉ trong nhà biết, ví dụ tên con mèo hồi nhỏ, món mẹ hay nấu hôm giỗ ông. Ai gọi xin tiền gấp mà không trả lời được thì dừng.
Điều thứ ba: không chuyển tiền chỉ dựa trên một cuộc gọi, dù giọng nghe giống đến mấy. Nếu thật sự có chuyện, vài phút gọi kiểm tra không làm hỏng việc gì. Điều thứ tư: người trẻ trong nhà đừng ngại khi bố mẹ gọi lại để kiểm tra; khen bố mẹ vì đã cẩn thận, để lần sau họ không ngần ngại làm lại.
Vì sao người tỉnh táo vẫn có thể bị lừa
Nhiều người nghĩ chỉ người cả tin mới bị lừa kiểu này. Thực tế kịch bản được dựng để đánh vào lúc ai cũng yếu nhất: khi nghe người mình thương đang gặp nạn. Trong vài giây đầu, đầu óc dồn hết vào câu hỏi "làm sao cứu con", không còn chỗ cho câu hỏi "có thật không".
Giọng nói quen là một tín hiệu cực mạnh. Cả đời, chúng ta nhận ra người thân qua giọng trước cả khi nhìn mặt, và chưa bao giờ phải nghi ngờ tín hiệu đó. Công nghệ giả giọng đánh đúng vào niềm tin đã thành bản năng này.
Kẻ gian còn cắt đường kiểm tra: giục gấp để bạn không kịp gọi ai, dặn giữ bí mật để bạn không hỏi ai, giữ bạn trên máy liên tục để bạn không gọi được cho chính người thân. Mỗi chi tiết trong kịch bản đều có mục đích.
Vì vậy cách phòng phải là phản xạ được tập từ trước, lúc đầu óc còn bình tĩnh. Quy ước "cúp máy, gọi lại" được nhắc nhiều lần sẽ tự bật ra đúng lúc hoảng, còn lời khuyên "nghe kỹ giọng xem có lạ không" thì gần như vô dụng khi đang sợ.
Bớt nguyên liệu cho kẻ gian và việc cần làm nếu lỡ chuyển tiền
Hạn chế video nói dài ở chế độ công khai. Video giới thiệu bản thân, livestream dài là mẫu giọng sẵn có; đặt chế độ chỉ bạn bè xem khi có thể.
Ẩn danh sách bạn bè và quan hệ gia đình. Kẻ gian cần biết ai là bố mẹ, ai là con để chọn người gọi.
Đừng đăng lịch trình theo thời gian thực. "Đang lên máy bay", "đi công tác cả tuần" cho kẻ gian biết lúc nào bạn khó liên lạc.
Không cần trò chuyện với số lạ im lặng. Cuộc gọi lạ không ai nói, hoặc hỏi han vu vơ, thì không cần nói nhiều; cúp máy là đủ.
Cài đặt bảo mật tài khoản mạng xã hội. Tài khoản bị chiếm là kẻ gian có cả giọng, ảnh, lẫn danh sách người thân.
Lưu số người thân đầy đủ. Có sẵn số của con, cháu, của cả bạn thân hay đồng nghiệp của con để gọi kiểm tra khi cần.
Nếu lỡ chuyển tiền: gọi ngân hàng ngay. Báo ngân hàng của mình qua số tổng đài in trên thẻ hoặc ứng dụng chính thức, đề nghị hỗ trợ xử lý giao dịch.
Báo công an nơi gần nhất. Mang theo thông tin giao dịch, số điện thoại đã gọi, thời điểm cuộc gọi.
Giữ lại mọi bằng chứng. Không xoá lịch sử cuộc gọi, tin nhắn, ảnh chụp giao dịch; đừng chặn số ngay trước khi lưu lại.
Cảnh giác lần lừa thứ hai. Sau khi bị lừa, hay có người gọi tới hứa "lấy lại tiền giúp" với một khoản phí; đó thường là cùng một nhóm.
Kể lại cho người khác. Ngại ngùng khiến nhiều người im lặng; kể lại giúp người thân, hàng xóm nhận ra kịch bản trước khi tới lượt họ.
Câu hỏi thường gặp
Kẻ gian cần ghi âm giọng mình bao lâu để giả được?
Không có con số cố định, vì nó phụ thuộc công cụ và chất lượng mẫu. Xu hướng chung là mẫu cần ngày càng ngắn. Vì vậy đừng trông vào chuyện mình ít đăng video là an toàn; quy ước gọi lại vẫn là lớp phòng chính.
Có ứng dụng nào nhận ra giọng giả chắc chắn không?
Có những công cụ phát hiện, nhưng chưa công cụ nào chắc chắn, nhất là qua đường điện thoại có chất lượng âm thanh thấp. Kẻ gian cũng liên tục cải tiến. Gọi lại số quen và hỏi câu riêng vẫn đáng tin hơn.
Người lớn tuổi không quen công nghệ thì nên dặn gì cho dễ nhớ?
Chỉ cần một câu: ai gọi xin tiền gấp, kể cả nghe giống con cháu, cũng cúp máy rồi gọi lại cho chính người đó hoặc một người nhà khác. Dán số điện thoại người thân cạnh chỗ để điện thoại bàn cũng giúp ích.
Kẻ gian có giả được cả cuộc gọi video không?
Có những công cụ giả khuôn mặt trong video, nhưng giữ được tự nhiên trong một cuộc gọi dài, có ánh sáng và chuyển động thay đổi là việc khó hơn. Vì vậy các cuộc gọi kiểu này thường rất ngắn và mờ. Một cuộc gọi video vài giây không phải bằng chứng đủ để chuyển tiền.
Bị giả giọng thì có phải lỗi của người bị giả không?
Không. Người bị giả giọng cũng là nạn nhân. Điều nên làm là báo cho người thân, bạn bè biết đang có người mạo danh mình, và kiểm tra bảo mật các tài khoản mạng xã hội.
