Ảnh, video, đoạn ghi âm do AI tạo giờ đã đủ thật để qua mắt người xem bình thường, và các dấu hiệu quen thuộc như tay sáu ngón, chữ méo, bóng đổ sai đang ít dần. Kiểm chứng vì vậy phải dựa vào nguồn gốc: ai đăng đầu tiên, ở đâu, lúc nào, và có nguồn độc lập nào xác nhận hay không. Soi lỗi trong ảnh vẫn có ích, nhưng chỉ là một bước.
Toà soạn cần một quy trình chạy mỗi lần, không phụ thuộc vào con mắt tinh của một biên tập viên. Người đọc thì không cần trở thành chuyên gia; vài thói quen nhỏ trước khi chia sẻ đã chặn được phần lớn tin giả lan qua tay mình.
Vì sao soi lỗi trong ảnh không còn là cách chắc chắn
Vài năm trước, ảnh do máy tạo hay lộ ở những chi tiết khó: ngón tay thừa, răng dính nhau, chữ trên biển hiệu thành ký tự vô nghĩa, tai đeo hai chiếc khuyên khác nhau. Lời khuyên "phóng to và soi tay" từng khá hiệu quả. Các mô hình mới sửa được nhiều lỗi kiểu đó, và chắc chắn sẽ sửa thêm.
Thêm nữa, ảnh lan trên mạng thường đã bị nén, cắt, chụp lại màn hình nhiều lần. Những dấu vết nhỏ có thể giúp phân biệt thật giả bị mất dần qua mỗi lần chia sẻ. Bức ảnh tới tay toà soạn ở Thủ Dầu Một qua một nhóm chat có khi chỉ còn là bản sao mờ của bản sao.
Ở chiều ngược lại cũng có vấn đề. Khi ai cũng biết có ảnh giả, người bị ghi hình thật làm việc sai có thể chối "đó là AI dựng". Ảnh thật bị nghi oan cũng là một tác hại của thời ảnh giả, và nó làm việc kiểm chứng khó hơn ở cả hai hướng.
Cuối cùng, nhiều tin giả không cần AI. Một bức ảnh thật chụp ở nơi khác, năm khác, được gán vào sự kiện hôm nay vẫn là dạng tin sai rất phổ biến. Soi xem ảnh có phải do máy tạo không hoàn toàn bỏ sót loại này. Câu hỏi bao trùm luôn là: ảnh này từ đâu ra, và nó có nói đúng điều người đăng bảo nó nói không.
Quy trình kiểm chứng ảnh và video cho toà soạn
Tìm người đăng đầu tiên. Lần ngược các lượt chia sẻ về bản sớm nhất; tài khoản đó là ai, mới lập hay lâu năm, đã từng đăng gì.
Tìm kiếm ảnh ngược. Dùng công cụ tìm kiếm bằng hình để xem ảnh đã xuất hiện trước đó chưa, trong bối cảnh nào.
Liên hệ người chụp. Hỏi trực tiếp, xin bản gốc chất lượng cao, hỏi thêm ảnh chụp trước và sau khoảnh khắc đó.
Đối chiếu địa điểm. So cảnh vật, đường phố, công trình với ảnh bản đồ và ảnh đường phố có sẵn.
Đối chiếu thời điểm. Thời tiết hôm đó, hướng bóng nắng, mùa cây cối, có khớp với thời điểm được nói không.
Xem dữ liệu đi kèm tệp. Thông tin máy chụp, thời gian chụp nếu còn; nhớ rằng mạng xã hội thường xoá, và dữ liệu này cũng sửa được.
Kiểm thông tin nguồn gốc nội dung. Một số máy ảnh, phần mềm có gắn thông tin về cách ảnh được tạo, chỉnh; có thì đọc, không có thì không kết luận được gì.
Tìm nguồn độc lập. Người khác có mặt ở đó, ảnh khác từ góc khác, cơ quan liên quan xác nhận.
Dùng công cụ phát hiện như một ý kiến. Kết quả của phần mềm phát hiện ảnh AI chỉ là một dữ kiện, có thể sai cả hai chiều.
Hai người duyệt với tin nhạy cảm. Người kiểm và người quyết định đăng không nên là một.
Ghi lại quá trình kiểm. Đã làm những bước nào, kết quả ra sao, để sau này giải trình hoặc rút kinh nghiệm.
Nói rõ mức xác minh với người đọc. Ghi "chưa xác minh được nguồn gốc" khi chưa chắc, và sửa sai công khai nếu phát hiện nhầm.
Dấu nước và thông tin nguồn gốc: giúp được tới đâu
Một hướng đang được nhiều bên theo đuổi là đánh dấu nội dung ngay khi tạo ra. Có hai kiểu chính. Kiểu thứ nhất là dấu nước ẩn: công cụ tạo ảnh nhúng một tín hiệu mắt thường không thấy vào chính bức ảnh, để phần mềm kiểm tra sau này nhận ra. Kiểu thứ hai là thông tin nguồn gốc gắn kèm tệp: ghi lại thiết bị hay phần mềm nào tạo ra, đã qua những lần chỉnh sửa nào.
Hai cách này có ích thật. Khi một bức ảnh mang dấu hiệu do máy tạo, toà soạn có thêm một bằng chứng rõ ràng. Khi một bức ảnh mang thông tin nguồn gốc đầy đủ từ máy ảnh của phóng viên, người đọc có thêm lý do để tin.
Nhưng giới hạn cũng rõ. Không phải công cụ tạo ảnh nào cũng nhúng dấu, nhất là các công cụ chạy tự do trên máy cá nhân. Thông tin gắn kèm tệp có thể mất khi chụp lại màn hình hoặc khi nền tảng nén ảnh. Dấu nước ẩn có thể yếu đi qua nhiều lần chỉnh sửa.
Vì vậy cách đọc đúng là bất đối xứng: có dấu do máy tạo là thông tin mạnh; không có dấu thì gần như không nói lên điều gì. Một bức ảnh không mang dấu nước không vì thế mà là ảnh thật. Dấu nước là một mảnh ghép trong quy trình, không thay quy trình.
Các dạng nội dung giả hay gặp và cách kiểm từng loại
Ảnh sự kiện do máy tạo. Kiểm người đăng đầu tiên, tìm ảnh khác của cùng sự kiện từ nguồn độc lập; sự kiện lớn mà chỉ có đúng một ảnh là điều đáng ngờ.
Ảnh thật sai bối cảnh. Tìm kiếm ảnh ngược thường tìm ra bản gốc đăng từ trước với chú thích khác.
Đoạn ghi âm "bị lộ". Hỏi ai ghi, ghi ở đâu, có bản đầy đủ không; đoạn ghi âm ngắn, không rõ nguồn của người nổi tiếng cần được xem là chưa xác minh.
Video ghép mặt. Tìm video gốc, so ánh sáng trên mặt với ánh sáng xung quanh, nhưng ưu tiên xác minh nguồn hơn soi hình.
Video thật bị cắt ghép. Tìm bản dài hơn; nhiều đoạn gây sốc chỉ là vài giây bị tách khỏi phần trước và sau.
Trích dẫn bịa. Tìm câu nói trong bài phỏng vấn, phát biểu gốc; trích dẫn chỉ xuất hiện trên ảnh ghép chữ là dấu hiệu xấu.
Ảnh chụp màn hình tin nhắn. Rất dễ dựng; không coi ảnh chụp màn hình là bằng chứng nếu không có nguồn khác.
Trang báo giả giao diện báo thật. Kiểm địa chỉ trang, tìm bài đó trên trang chính thức của tờ báo.
Văn bản giả mạo cơ quan. Đối chiếu trên trang thông tin chính thức của cơ quan đó, gọi số công khai để hỏi.
Tài khoản giả người nổi tiếng. Xem ngày lập tài khoản, lịch sử bài đăng, dấu xác minh của nền tảng.
Bài viết hàng loạt do AI viết. Nhiều trang đăng cùng một nội dung na ná nhau, không tác giả, không nguồn; số lượng không phải bằng chứng.
Thói quen giúp người đọc không thành mắt xích lan truyền
Dừng lại khi thấy cảm xúc mạnh. Tin làm bạn giận dữ hay hoảng sợ ngay lập tức là loại tin cần kiểm nhất.
Hỏi "ai nói, nghe từ đâu". Tin không có nguồn rõ ràng thì giữ lại, chưa chia sẻ.
Tìm xem báo chính thống đã đưa chưa. Sự kiện lớn có thật thường được nhiều nguồn đưa trong thời gian ngắn.
Đọc cả bài, không chỉ tiêu đề. Nhiều tiêu đề gây sốc không khớp nội dung bên trong.
Tìm kiếm ảnh ngược. Vài thao tác trên điện thoại có thể cho biết ảnh đã xuất hiện từ lâu.
Cẩn thận với tin trong nhóm gia đình. Ông bà, bố mẹ hay chuyển tin vì quan tâm; nhẹ nhàng gửi kèm nguồn đính chính thay vì chê.
Không chia sẻ để "hỏi có thật không". Chia sẻ kèm câu hỏi vẫn làm tin lan rộng hơn.
Cảnh giác với ghi âm của người nổi tiếng. Giọng nói là thứ dễ giả nhất hiện nay.
Theo dõi một vài nguồn kiểm chứng tin cậy. Nhiều toà soạn có chuyên mục kiểm chứng; đọc để quen các dạng tin giả.
Sửa khi lỡ chia sẻ sai. Đăng đính chính ở đúng chỗ đã chia sẻ, để người đã đọc biết.
Chấp nhận "chưa biết". Không phải tin nào cũng phải kết luận ngay thật hay giả; chờ thêm thông tin là một lựa chọn tốt.
Câu hỏi thường gặp
Có phần mềm nào phát hiện ảnh AI chính xác không?
Có nhiều công cụ phát hiện, nhưng chưa công cụ nào chính xác tuyệt đối, và độ chính xác giảm khi ảnh bị nén, cắt hoặc tạo bằng mô hình mới. Nên coi kết quả của chúng là một ý kiến tham khảo trong quy trình kiểm chứng.
Ảnh không có dấu nước AI thì có phải ảnh thật không?
Không. Nhiều công cụ không nhúng dấu nước, và dấu có thể mất qua chụp màn hình hay chỉnh sửa. Có dấu là bằng chứng mạnh, còn không có dấu thì không chứng minh được gì.
Toà soạn nhỏ, ít người thì kiểm chứng thế nào cho kịp?
Ưu tiên một quy trình ngắn cho mọi tin có ảnh, video từ mạng: tìm người đăng đầu tiên, tìm kiếm ảnh ngược, tìm một nguồn độc lập. Tin chưa qua được ba bước đó thì ghi rõ chưa xác minh hoặc chưa đăng.
Đăng ảnh do AI tạo minh hoạ bài viết có sao không?
Không sai nếu ghi rõ đó là ảnh minh hoạ do AI tạo, và ảnh không bị hiểu nhầm là ảnh thật của sự kiện. Với tin thời sự, dùng ảnh tạo bằng máy dễ làm người đọc mất lòng tin.
Người lớn tuổi trong nhà hay chuyển tin giả thì nên làm gì?
Nhẹ nhàng gửi nguồn đính chính, giải thích ngắn vì sao tin sai, và hướng dẫn thói quen hỏi nguồn trước khi chuyển. Chê bai hay chặn tin thường làm người lớn khó chịu và ít nghe hơn.
